RASAT hangi yılda pasif oldu ?

Kaan

New member
FORUM KONUSU • UZAY TEKNOLOJİLERİ • TÜRKİYE'NİN YERLİ UYDU PROJELERİ
[HEADING=1]RASAT Hangi Yılda Pasif Oldu? 2022'de Sona Eren 11 Yıllık Uzay Macerası[/HEADING]
Uzaydan çekilen bir uydu görüntüsüne baktığımızda çoğu zaman yalnızca şehirleri, tarlaları, ormanları veya kıyıları görürüz. Ancak o görüntünün arkasında yıllarca çalışan mühendisler, karmaşık elektronik sistemler, yer istasyonları ve büyük bir teknoloji birikimi vardır. Türkiye'nin ilk yerli olarak tasarlanıp üretilen yer gözlem uydusu RASAT da tam olarak böyle bir hikâyeye sahip. Üstelik bu hikâyenin en dikkat çekici tarafı, uydunun planlanan görev süresinin çok ötesinde çalışmış olması.

RASAT, 2022 yılında pasif hâle geldi ve 23 Ağustos 2022 tarihinde resmî olarak emekliye ayrıldı. TÜBİTAK UZAY'ın açıklamasına göre uydu, üç yıllık tasarım ömrüyle uzaya gönderilmiş olmasına rağmen yörüngede yaklaşık 11 yıl görev yaptı. Görevin sona ermesinin temel nedeni ise iletişim sisteminde yaşanan sorunlar ve uydudan güvenilir sağlık verilerinin artık alınamamasıydı. Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu+1

Bu konuyu yalnızca bir uydunun ne zaman kapatıldığı şeklinde değerlendirmek eksik kalır. RASAT'ın neden önemli olduğunu, hangi sonuçları elde ettiğini ve görevini tamamlamasının Türkiye'nin uzay teknolojileri açısından ne ifade ettiğini birlikte inceleyelim.
[HEADING=1]1. RASAT Tam Olarak Ne Zaman Pasif Oldu?[/HEADING]
Sorunun kısa ve net cevabı 2022 yılıdır. TÜBİTAK UZAY'ın RASAT için hazırladığı resmî sayfada emeklilik tarihi 23 Ağustos 2022 olarak belirtiliyor. Aynı tarihte yayımlanan açıklama da uydunun 11 yıllık görevinin sona erdiğini doğruluyor. TÜBİTAK UZAY+1

RASAT'ın görev sürecini daha anlaşılır hâle getirmek için temel tarihleri sıralayalım:

- 2004–2011: Uydu projesinin geliştirme dönemi.

- 17 Ağustos 2011: RASAT'ın Rusya'daki Yasny fırlatma üssünden Dnepr roketiyle uzaya gönderilmesi.

- 17 Ağustos 2011: Fırlatmadan 969 saniye sonra, yani yaklaşık 16 dakika 9 saniye içinde hedef yörüngeye yerleşmesi.

- 23 Ağustos 2022: TÜBİTAK UZAY'ın kayıtlarında belirtilen emeklilik tarihi.

- 28 Ağustos 2022: TÜBİTAK'ın görevin tamamlandığını kamuoyuna duyuran haberinin yayımlanması.

Bu bilgiler, TÜBİTAK UZAY'ın RASAT hakkındaki resmî açıklamasına dayanıyor. Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu+1

Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var: Uydunun resmî emeklilik tarihi ile görevinin tamamlandığının kamuoyuna duyurulduğu tarih aynı olmak zorunda değil. RASAT'ın 23 Ağustos'ta emekliye ayrılması ve 28 Ağustos'ta TÜBİTAK tarafından duyurulması arasında çelişki bulunmuyor.

Forumlarda bazen bir uydunun pasif hâle gelmesi, uzayda fiziksel olarak yok olmasıyla karıştırılabiliyor. Oysa bunlar iki ayrı durumdur. RASAT'ın görevini tamamlaması, Dünya yörüngesinden aynı gün çıktığı veya uzayda ortadan kaybolduğu anlamına gelmez. Bu ayrımı özellikle akılda tutmak gerekiyor.
[HEADING=1]2. RASAT Neden Pasif Hâle Geldi?[/HEADING]
RASAT'ın görevinin sona ermesi, yalnızca yaşlanmasına veya tasarım ömrünü doldurmasına bağlanamaz. Asıl belirleyici sorun, uydunun görüntüleri Dünya'ya aktarmasını sağlayan iletişim sisteminde ortaya çıktı.

TÜBİTAK UZAY'ın 23 Ağustos 2022 tarihli açıklamasına göre, yörüngede geçen 11 yılın ardından RASAT ile iletişim sorunları yaşanmaya başlandı. Yapılan incelemelerde uydunun S bant vericisinin sinyal gücünün olması gereken seviyenin altına düştüğü belirlendi. En iyi koşullardaki uydu geçişlerinde bile yer istasyonunda ölçülen sinyal kalitesi 7–8 dB Eb/N0 düzeyinde kalıyordu. Beklenen referans değer ise 16 dB Eb/N0 idi. TÜBİTAK UZAY+1

Buradaki değerleri biraz açalım. Eb/N0, dijital iletişim sistemlerinde bit başına düşen enerji ile gürültü yoğunluğu arasındaki oranı ifade eder. dB ise bu oranı logaritmik ölçekte göstermekte kullanılır. Basitçe söylemek gerekirse, uydu ile yer istasyonu arasındaki iletişimin ne kadar güvenilir olduğunu değerlendirmeye yardımcı olur.

16 dB ile 8 dB arasındaki fark ilk bakışta yalnızca 8 gibi görünebilir. Ancak desibel logaritmik bir ölçektir. Aynı ölçüm koşullarında 8 dB'lik fark, ilgili güç oranı bakımından yaklaşık 6,3 katlık bir farka karşılık gelir. Bununla birlikte, bu hesap tek başına RASAT'ın neden arızalandığını açıklamaz; yalnızca ölçülen iletişim performansındaki düşüşün neden önemli olduğunu gösterir.

TÜBİTAK'ın açıklamasındaki en kritik nokta şudur: Uydu çalışır durumda olmasına rağmen görüntüler Dünya'ya indirilemiyordu. Yapılan denemelerde güvenilir sağlık verileri de alınamayınca operasyonların sürdürülmesi mümkün olmadı. TÜBİTAK UZAY+1

Bu olay, uzay teknolojilerinde sık karşılaşılan temel bir gerçeği ortaya koyuyor: Bir uydunun fiziksel olarak çalışıyor olması, görevini yerine getirebildiği anlamına gelmez. Kamera görüntü üretebilir, bilgisayar çalışabilir veya uydu yörüngesinde hareket etmeyi sürdürebilir. Ancak üretilen veriler güvenilir biçimde Dünya'ya ulaştırılamıyorsa operasyonel fayda ortadan kalkar.

Forumdaki arkadaşlara burada bir soru yöneltmek isterim: Sizce bir uyduyu değerlendirirken daha önemli ölçüt hangisi olmalı? Uzayda kaç yıl kaldığı mı, yoksa görev süresi boyunca ne kadar kullanılabilir veri ürettiği mi?

Bana kalırsa ikisini birlikte değerlendirmek gerekiyor. Çünkü uzun süre yörüngede kalmak mühendislik başarısını gösterirken, elde edilen verilerin kullanılabilir olması doğrudan bilimsel ve ekonomik değere işaret ediyor.
[HEADING=1]3. Üç Yıllık Tasarım Ömrü Nasıl 11 Yıla Çıktı?[/HEADING]
RASAT'ın en dikkat çekici özelliği, başlangıçta üç yıllık tasarım ömrüyle planlanmış olmasıdır. TÜBİTAK'ın verilerine göre uydu, 17 Ağustos 2011'de fırlatıldı ve 2022'de emekliye ayrılana kadar yaklaşık 11 yıl görev yaptı. Başka bir ifadeyle, planlanan görev süresinin yaklaşık 3,7 katına ulaştı. Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu+1

Hesabı basitçe yapabiliriz:

- Planlanan görev süresi: 3 yıl.

- Gerçekleşen görev süresi: Yaklaşık 11 yıl.

- Fazladan kazanılan süre: Yaklaşık 8 yıl.

- Gerçekleşen sürenin planlanan süreye oranı: 11 ÷ 3 ≈ 3,67.

Bu oran, RASAT'ın üç yıllık tasarım ömrünün yaklaşık yüzde 267 üzerinde bir ek çalışma süresi elde ettiğini gösterir. Burada yüzde 267, toplam çalışma süresinin değil, planlanan üç yıla eklenen sürenin oranıdır. Toplam çalışma süresi ise planlanan sürenin yaklaşık yüzde 367'sine ulaşmıştır.

Peki, tasarım ömrü neden üç yıl olarak belirlenmişti?

Bir uzay aracının tasarım ömrü, onun kesinlikle o tarihte bozulacağı anlamına gelmez. Bu süre; görev gereksinimleri, bileşenlerin dayanıklılığı, enerji üretimi, sıcaklık koşulları, radyasyon, iletişim kapasitesi ve sistem güvenilirliği gibi mühendislik ölçütleri dikkate alınarak belirlenir. Gerçek çalışma süresi ise bu koşulların uzaydaki etkilerine ve sistemlerin zaman içinde nasıl performans gösterdiğine bağlıdır.

RASAT örneğinde, üç yıllık tasarım ömrünün 11 yıla dönüşmesi önemli bir sonuçtur. Ancak bundan her yerli uydunun mutlaka tasarım ömrünü birkaç kat aşacağı sonucu çıkarılmamalıdır. Her uydu farklı görevler, bileşenler ve çalışma koşulları için geliştirilir.

Asıl çıkarım, Türkiye'nin uydu geliştirme süreçlerinde uzun süreli operasyon tecrübesi kazanmış olmasıdır. Bu tecrübe; tasarım, test, yazılım, yer istasyonu işletimi ve arıza analizi gibi alanlarda sonraki projelere aktarılabilecek bir bilgi birikimi oluşturur.
[HEADING=1]4. RASAT Uzayda Ne Kadar İş Yaptı? Rakamların Anlattığı Hikâye[/HEADING]
Bir projenin başarısını anlamak için yalnızca kaç yıl çalıştığına bakmak yeterli değildir. RASAT'ın görev sonunda ortaya koyduğu sayılar, uydunun Türkiye'ye sağladığı veri birikimini daha somut biçimde gösteriyor.

TÜBİTAK'ın 28 Ağustos 2022 tarihli duyurusunda yer alan başlıca veriler şöyledir: Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu+1

Ölçüt RASAT'ın görev sonu verisi

Yörünge turu 58.726

Uyduyla kurulan iletişim 22.203

Görüntüleme görevi Yaklaşık 3.284

Dünya'ya indirilen görüntü karesi 13.362

Görüntüleri alınan toplam alan 12.025.800 km²

Siyah-beyaz pankromatik çözünürlük 7,5 metre

Çok bantlı RGB çözünürlüğü 15 metre

Tek görüntü karesinin kapsadığı alan 30 × 30 km

Bu rakamları yorumlarken birkaç ayrımı gözden kaçırmamak gerekiyor.

58.726 yörünge turu, uydunun Dünya çevresindeki hareketini kaç kez tamamladığını gösterir. Bu sayı, 58.726 ayrı görüntü çekildiği anlamına gelmez. Uydu bir tur sırasında görüntüleme yapmayabilir veya farklı bölgelerden veri toplayabilir.

22.203 iletişim, uyduyla kurulan iletişimlerin toplamını ifade eder. Her iletişimin yeni bir görüntü üretmesi gerekmez. Komut gönderme, telemetri alma ve veri aktarımı gibi farklı işlemler söz konusu olabilir.

13.362 görüntü karesi ise arşive kazandırılan görüntü verilerinin hacmini anlamak açısından daha doğrudan bir göstergedir. TÜBİTAK, bu görüntülerin işlendiğini ve çeşitli kullanım alanlarına sunulduğunu bildiriyor. TÜBİTAK UZAY+1

Toplam 12.025.800 km² görüntülenen alan da dikkat çekici. Bu alan, Dünya'nın yaklaşık 510 milyon km² olan toplam yüzeyinin yüzde 2,36'sına karşılık gelir. Ancak burada önemli bir teknik ayrıntı var: Uydu görüntülerinde aynı bölgeler birden fazla kez görüntülenebilir. Dolayısıyla bu sayıyı Dünya'nın birbirinden farklı, tekrarsız yüzde 2,36'lık bölümünün haritası çıkarılmış gibi yorumlamak doğru olmaz.
 
Üst